أبو ريحان البيروني ( مترجم : احمد آرام )
73
تحديد نهايات الأماكن لتصحيح مسافات المساكن ( فارسى )
متأخّران منتهاى ارتفاع را در اقليم چهارم اندازه گرفته و آن را ؟ 8 ؟ 78 و ميل را ؟ 34 ؟ 23 يافتهاند . و از كتاب وى ، فى استدارة السّماء و الارض ، آشكار مىشود كه روزگار وى بر روزگار رصد سليمان چهل و چند سال پيشى داشته است . و عرض اقليم چهارم ، بنابر گفتهء او ، لازم است برابر با ؟ 26 ؟ 35 بوده باشد . و مىدانيم كه منصور جز در نيشابور و آنچه در شمال آن تا مرو و خوارزم واقع مىشود رصد نكرده است ، چه تنها به اين نواحى آمدوشد داشته است ، و عرضهاى اين نقاط بر مقدارى كه ذكر شد فزونى دارد . ولى اگر زمان وى [ مكّى ] نزديكتر مىبود و بر روزگار دولت ديلميان پيشى نداشت ، اين شبهه دست مىداد كه مقصود وى رصد ابوالفضل بن عميد بوده است ، چه وى فرمان داد تا خشتكى در رى بسازند و مقياسى بر آن نصب كرد كه قطر قاعدهء آن سه انگشت به هم چسبيده بود و سايهء آن را با نخى كه آن را نصف مىكرد رصد مىكردند . و در آن [ رى ] ابوالفضل هروى ، با حضور ابو جعفر خازن ، ارتفاع خورشيد را در نيمروز چهارشنبهء دوازدهم ربيع الآخر سال سيصد و چهل و هشت هجرى مطابق با زامياذ روز ( بيست و هشتم ) از خرداذماه سال سيصد و بيست و هشت يزدگردى رصد كرد و اندازهء آن را ؟ 3 ؟ 78 يافت ، و روز پنجشنبهء مارسفنذ روز اندكى كمتر از ؟ 5 ؟ 78 ، و روز جمعهء انيران روز ؟ 6 ؟ 78 ، و روز شنبهء هرمز روز از تيرماه ؟ 6 ؟ 78 اندكى كمتر ، و روز يكشنبهء بهمن روز ؟ 5 ؟ 78 اندازهء ارتفاع بهدست آمد . سپس در همانجا ارتفاع خورشيد را در نيمروز جمعهء بيست و يكم شوّال سال سيصد و چهل و نه هجرى مطابق با فروردين روز از آذرماه سال سيصد و بيست و هشت يزدگردى رصد كرد و ؟ 47 ؟ 30 يافت ، و روز يكشنبهء رام روز اندكى بيش از ؟ 46 ؟ 30 . از اين راه فاصلهء ميان دو منقلب ؟ 20 ؟ 47 بهدست آمد كه نيمهء آن ؟ 40 ؟ 23 ميل [ اعظم ] است . ارتفاع خورشيد در آغاز حمل در رى [ يعنى ارتفاع معدّلالنّهار نسبت به افق اين شهر ] ؟ 26 ؟ 54 است و عرض رى ؟ 34 ؟ 35 . و گواه بر درستى عرض رى ، رصد ابو محمود